3500 jaar koper als geneesmiddel: van de Edwin Smith Papyrus tot nu

Er zijn maar weinig materialen waar de mensheid al meer dan drieënhalfduizend jaar naar teruggrijpt om zichzelf te helpen genezen. Koper is er een van. Van de oevers van de Nijl tot de operatiekamers van Pompeii, van de geschriften van Hippocrates tot de klassieke teksten van de Ayurveda, telkens weer duikt hetzelfde rode metaal op in de geschiedenis van de geneeskunde. Dit is die geschiedenis, op volgorde, van Egypte tot China en van Rome tot de Amerikaanse Great Lakes.

In het kort

• De Edwin Smith Papyrus (rond 1600 v.Chr.) is het oudste bewaarde medische geschrift met een koperrecept, voor een niet-genezende borstwond.
• De Hippocratische Collectie (5e-4e eeuw v.Chr.) beschrijft koperoxide en kopersulfaat tegen wondinfecties.
• In Pompeii is een set van veertig bronzen chirurgische instrumenten gevonden, nu te zien in Napels.
• In de Ayurveda (Sushruta Samhita) bestaat de traditie van Tamra Jal: 's ochtends water drinken dat een nacht in koper heeft gestaan.
• In de Chinese geneeskunde wordt koper gekoppeld aan het Metaal-element en de longen; koperen munten werden gekookt of als schraapinstrument gebruikt.
• De Old Copper Culture rond de Great Lakes is met een start rond 7500 v.Chr. een van de oudste metaalbewerkingstradities ter wereld.

Egypte: het oudste medische handboek dat we kennen

Het begint bij een van de bijzonderste documenten uit de oudheid: de Edwin Smith Papyrus. De tekst die bewaard is gebleven dateert van rond 1600 voor Christus, geschreven in hiëratisch schrift, en wordt door historici gezien als een kopie van een aanmerkelijk ouder werk. Daarmee is het een van de oudste medische geschriften die de mensheid bezit: meer dan 3500 jaar oud.

Een van de behandelingen die het beschrijft, voor een niet-genezende borstwond, bevat een koper-natriumzoutoplossing, gevolgd door wilgenblad-extract en een kruidenpap. In 1975 reconstrueerde medisch historicus Guido Majno dit soort Egyptische koperrecepten in het laboratorium en toonde aan dat het poeder van malachiet en chrysocolla, beide koperhoudende mineralen, daadwerkelijk antibacterieel werkte. De oude Egyptenaren wisten niet wat een bacterie was. Ze wisten wel dat koper hielp.

Griekenland: koper in de Hippocratische Collectie

Duizend jaar later, in het Griekenland van de vijfde en vierde eeuw voor Christus, duikt koper opnieuw op, nu in de geschriften die aan Hippocrates worden toegeschreven, de man die nog altijd geldt als grondlegger van de westerse geneeskunde. De Hippocratische Collectie beschrijft koper voor de behandeling van beenzweren bij spataderen, droog poeder van koperoxide en kopersulfaat op verse wonden tegen infectie, en een gekookt mengsel van honing met rood koperoxide als antiseptisch wondmiddel.

Dat de Grieken zo vertrouwd waren met dit metaal, zie je terug in de taal zelf: het Latijnse cuprum, de oorsprong van ons woord "koper", komt van Kypros, het huidige Cyprus, waar de Grieken hun koper vandaan haalden.

Rome: chirurgen met koperen instrumenten

De Romeinen namen het stokje over. Celsus, die aan het begin van de eerste eeuw na Christus zijn medische standaardwerk De Medicina schreef, noemt koper voor de behandeling van geslachtsziekten en chronische zweren. Het mooiste bewijs kwam pas eeuwen later uit de grond, in Pompeii.

In het zogeheten "Huis van de Chirurg" vonden archeologen een set van ongeveer veertig bronzen instrumenten (brons is een koperlegering) die duidelijk voor chirurgie werden gebruikt. Die set staat nu in het Museo Archeologico Nazionale di Napoli en laat zien hoe vanzelfsprekend Romeinse artsen naar koperlegeringen grepen wanneer het erop aankwam.

India: de Ayurvedische traditie loopt parallel

Terwijl in het Middellandse Zeegebied artsen koper op wonden legden, ontwikkelde zich in India een aparte traditie rond hetzelfde metaal. De Sushruta Samhita, een van de grondteksten van de Ayurveda, beschrijft koper als een van de materialen waarin je 's ochtends je water bewaart en drinkt: een gewoonte die bekendstaat als Tamra Jal en tot op de dag van vandaag in Indiase huishoudens wordt voortgezet.

China: koper in de traditionele Chinese geneeskunde

Ook in het oude China kreeg koper een vaste plek in de geneeskunde, via een heel andere route dan in Egypte of Griekenland. Binnen de Chinese vijf-elementenleer, zoals vastgelegd in de Huang Di Nei Jing (het Klassieke Geschrift van de Gele Keizer, samengesteld tijdens de Han-dynastie), wordt het Metaal-element gekoppeld aan de longen en de dikke darm, aan de herfst en aan de ademhaling. Metaalvoorwerpen, koper voorop, kregen binnen dat systeem een plek in de behandeling van klachten die met dat element samenhingen.

Al sinds de vroege Chinese bronstijd, de Shang-dynastie vanaf ongeveer 1600 voor Christus, gold koper, vaak verwerkt tot brons, als een kostbaar en krachtig materiaal. In latere dynastieën, van de Han tot de Qing, werden ronde koperen "cash coins" met een vierkant gat in het midden op twee manieren medicinaal ingezet: gekookt in water tot een drankje, of gebruikt als schraapinstrument waarmee een arts langs de meridianen over de huid streek om vastzittende energie los te maken. Diezelfde muntjes met hun herkenbare vorm worden tot op de dag van vandaag genoemd in de geschiedschrijving van de Chinese geneeskunde.

Noord-Amerika: koper als ceremonieel en medicinaal materiaal

Rond de Great Lakes, in het huidige noorden van de Verenigde Staten en zuiden van Canada, ontwikkelden inheemse volkeren al vanaf ongeveer 7500 voor Christus een eigen koperbewerkingstraditie: de zogeheten Old Copper Culture, een van de oudste metaalbewerkingstradities die archeologen ter wereld hebben gevonden. Aanvankelijk werd het zuivere koper, dat in de regio letterlijk aan de oppervlakte lag, koud en warm gehamerd tot pijlpunten, messen, vishaken en priemen.

Later, met name tijdens de Hopewell-periode (grofweg vanaf het begin van onze jaartelling tot 400 na Christus), verschoof het gebruik van puur praktisch naar ceremonieel. Koperen borstplaten, effigies en sieraden kregen een plek in begrafenissen, huwelijken en rituelen en golden als drager van spirituele betekenis en aanzien. Bij de potlatch, het ceremoniële feest van volkeren aan de noordwestkust, werd bewerkt koper zelfs doelbewust vernietigd of weggegeven als demonstratie van de rijkdom en status van een stamhoofd. Via uitgebreide handelsnetwerken bereikte Great Lakes-koper gebieden tot ver op de Great Plains en aan de Golfkust.

Europa: koper in de volksgeneeskunde

Naast de officiële medische geschriften van Grieken en Romeinen bestond er in Europa eeuwenlang ook een minder gedocumenteerde, mondeling overgeleverde laag van volksgeneeskunde rond koper: volksovertuigingen die laten zien hoe diep het vertrouwen in dit metaal verankerd zat in het dagelijks leven.

• Een koperen munt in de wateremmer of waterkruik leggen, om het water "zoet" en veilig te houden voor gebruik.
• Een koperen penny in het badwater, als onderdeel van reinigingsrituelen.
• Een stuk koper op een kneuzing leggen, vanwege het verkoelende gevoel dat het gaf.

Zulke gewoontes ontstonden onafhankelijk van elkaar, van Chinese muntendecocties tot Europese wateremmers: mensen zagen eeuwenlang iets in dit metaal, lang voordat iemand kon verklaren waarom.

Cyprus, Aphrodite en het metaal van Venus

Naast geneeskunde liep er door de oudheid nog een tweede koperen lijn: die van ritueel, schoonheid en goddelijke verbinding. Cyprus was een van de grote kopercentra van de mediterrane wereld. De Romeinse uitdrukking aes cyprium, metaal van Cyprus, werd uiteindelijk cuprum: de naam die de Royal Society of Chemistry nog altijd als oorsprong van het element noemt.

Hetzelfde eiland gold als het domein van Aphrodite. Een Cypriotische erfgoedstudie beschrijft haar niet alleen als godin van Cyprus, maar ook als beschermster van de koperwinning. In de latere westerse esoterische traditie werd koper het metaal van Venus; die koppeling staat onder meer in Agrippa's zestiende-eeuwse werk. Zo raakte koper verbonden met liefde, harmonie, aantrekkingskracht, vruchtbaarheid en creativiteit en leefde het niet alleen voort in instrumenten en remedies, maar ook in amuletten, spiegels, sieraden en rituelen.

Wat deze geschiedenis ons vertelt

Egypte, Griekenland, Rome, India, China, Noord-Amerika en het volksgeloof van Europa: stuk voor stuk beschavingen en tradities die duizenden kilometers uit elkaar lagen en zonder rechtstreeks contact onafhankelijk tot een vergelijkbare conclusie kwamen over hetzelfde metaal. Zo'n patroon, dat zich over bijna vierduizend jaar en vijf continenten herhaalt, is lastig af te doen als toeval.

Wil je zelf onderdeel worden van die lange lijn? Ontdek de koperen waterfles, de koperen kan, de koperen mok en de koperen beker van Kopero, of bekijk de volledige collectie koperen producten uit die eeuwenoude traditie.