Vier koperen voorwerpen die de eeuwen overleefden

Waarom juist koper blijft liggen

Hout vergaat, ijzer roest weg, textiel valt uiteen. Koper doet iets anders: het vormt aan de buitenkant een laagje oxide dat het metaal eronder afsluit, en dan houdt het op. Daardoor zijn veel van de oudste door mensen gemaakte voorwerpen die we nog kunnen vastpakken van koper. Hier zijn er vier, en ze staan er alle vier nog.

In het kort

• In de tempel van farao Sahure in Abusir ligt 405 meter koperen afvoerleiding uit ongeveer 2500 voor Christus.
• Ötzi, de vijfduizend jaar oude ijsmummie, droeg een bijl van koper dat uit Zuid-Toscane kwam.
• Van alle Dode Zeerollen is er één van koper; die overleefde tweeduizend jaar terwijl het perkament naast hem verging.
• Vanaf 1761 verkoperde de Britse marine haar rompen, en binnen twintig jaar voer een halve vloot met koper onder water.
• Dezelfde eigenschap die die voorwerpen bewaarde, zit ook in een fles of mok die je vandaag koopt.

1. De oudste waterleiding ter wereld, 2500 voor Christus

In Abusir, ten zuiden van Caïro, staat de dodentempel van farao Sahure. Bij de opgraving kwam daar een afvoersysteem tevoorschijn van 405 meter koperen leiding. De makers namen plaat van ruim anderhalve millimeter dik, bogen die om een houten kern en soldeerden de naad dicht, zodat er een ronde buis ontstond die water uit de tempel naar buiten voerde.

Dat is niet zomaar oud, dat is de oudste bekende waterleiding die we hebben. Vierenhalfduizend jaar later ligt hij er nog. En het materiaal is precies hetzelfde als waar een moderne installateur zijn leidingen van maakt, om precies dezelfde reden: koper laat zich buigen zonder te breken en gaat langer mee dan het gebouw eromheen.

2. De bijl van de ijsmummie, 3300 voor Christus

In 1991 vonden twee wandelaars in de Ötztaler Alpen een lichaam in het ijs. Het bleek een man van rond de vijfenveertig, gestorven zo'n 5300 jaar geleden, en hij droeg spullen bij zich: een boog, pijlen, een mes, en een bijl met een blad van koper.

Die bijl leverde later de mooiste ontdekking op. Onderzoekers bepaalden in 2017 de lood-isotopen in het metaal en publiceerden dat in PLOS ONE. De uitkomst: het erts kwam niet uit de Alpen om de hoek, maar uit Zuid-Toscane, honderden kilometers naar het zuiden. Ötzi liep dus rond met koper dat via een handelsnetwerk over de Alpen was gekomen, in een tijd waarvan we lang dachten dat mensen vooral lokaal leefden.

3. De rol die van koper was, eerste eeuw

De Dode Zeerollen zijn beroemd om het perkament, maar er zit één uitzondering tussen. De rol met het nummer 3Q15, gevonden in grot 3 bij Qumran, is geen perkament en geen papyrus. Hij is van koper met ongeveer één procent tin, en de tekst is er letter voor letter in geslagen.

De inhoud is al even bijzonder: een opsomming van vierenzestig plaatsen waar goud en zilver verborgen zouden liggen, met afstanden en aanwijzingen erbij. Of die schat ooit bestaan heeft weet niemand. Wat we wel weten: van alles wat er in die grotten lag, is dit het stuk dat het gevecht met de tijd het beste doorstond. Perkament wordt bros en valt uiteen; het koper hield twintig eeuwen zijn vorm.

4. De vloot met koper onder water, 1761

Voor een houten zeilschip was de paalworm de grootste vijand: een schelpdier dat zich door de romp vrat. Daar kwam aangroei van zeepokken en wier bovenop, waardoor een schip alsmaar langzamer ging varen.

In 1761 probeerde de Britse marine iets nieuws bij het fregat HMS Alarm: de hele romp onder de waterlijn werd beslagen met koperplaat. Het werkte. Koper vormt in zeewater een dun laagje koperoxychloride dat langzaam afgeeft, en daar houdt aangroei niet van. De Alarm bleef schoon en snel.

Twintig jaar later was het beleid. In 1781 voeren er 82 linieschepen, 115 fregatten en 182 kleinere schepen met een koperen huid. Het Engels heeft er een uitdrukking aan overgehouden: iets wat gegarandeerd deugt, heet daar sindsdien copper-bottomed.

Wat dat betekent voor het koper in je keukenkast

Vier voorwerpen, ruim vierduizend jaar uit elkaar, en steeds dezelfde eigenschap eronder: koper sluit zichzelf af en gaat dan door. Datzelfde zie je aan het Vrijheidsbeeld, dat sinds 1886 in zeelucht staat met een groene laag van nog geen tiende millimeter erop. Hoe dat werkt staat in waarom koper groen of zwart wordt.

Het is ook de reden dat koper zo goed in een kringloop past: het metaal verliest bij omsmelten niets van zijn eigenschappen, en het grootste deel van alles wat ooit gewonnen is, is nog steeds ergens in gebruik. Die cijfers staan in waarom steeds meer mensen weer voor koper kiezen.

Een koperen kan of waterfles die je vandaag koopt, is van hetzelfde spul als de leiding van Sahure. Bij normaal gebruik gaat hij een leven lang mee, en daarna nog een keer. Bekijk de hele collectie.